در اعماق هر خانهی روح، زیرزمینی هست که کلیدش را گم کردهایم. در این زیرزمین، نه تنها هیولاها، که فرشتگان زندانی نیز سکونت دارند. نه تنها زخمها، که گنجهای مدفون نیز آنجا یافت میشوند. و نگهبان در این زیرزمین، یا دقیقتر، کلیدداری که در را قفل کرده و کلید را به چاهی افکنده، «واپسرانی» (Repression) نام دارد.
واپسرانی یکی از بنیادیترین مفاهیم روانکاوی است، سازوکاری که با آن، روان، محتواهای آزاردهنده، دردناک، یا ناسازگار با خودانگارهی ما را از قلمرو آگاهی بیرون میراند و به تاریکخانهی ناخودآگاه تبعید میکند. اما کارل گوستاو یونگ، نگاهی به واپسرانی داشت که آن را از یک «دفاع بیمارگونهی تنها» به یک «راز خلقت روان» بدل میساخت. برای یونگ، واپسرانی نه فقط یک مکانیسم دفاعی، که یکی از نیروهای بنیادین حیات روانی بود، نیرویی که هم میتواند ما را بیمار کند، و هم میتواند، اگر درست فهمیده شود، به خلاقیت و تمامیت ما را برساند.
فروید و تولد واپسرانی: تبعید ناخواستهها
برای درک نگاه یونگ، نخست باید خاستگاه مفهوم را نزد فروید بازشناسیم. فروید واپسرانی را «سنگ بنای» روانکاوی مینامید. در نگاه او، واپسرانی فرایندی بود که طی آن، یک خاطره، یا آرزو، عمدتا با محتوای جنسی یا پرخاشگرانه، که با معیارهای اخلاقی «فراخود» (Superego) یا واقعیت بیرونی در تضاد بود، از دسترس خودآگاه بیرون رانده میشد.
فروید تمثیلی مشهور برای آن داشت: نگهبانی بر آستانهی میان خودآگاه و ناخودآگاه ایستاده است. هر خاطره و احساسات نامطلوب که میخواهد از ناخودآگاه به خودآگاه عبور کند، توسط این نگهبان رانده میشود. این «سانسور» است که نمیگذارد محتوای واپسرانده به آگاهی بازگردد، مگر آنکه به شکلی متفاوت، مثلا در قالب رویا یا لغزش زبان خود را نشان دهد.
اما فروید یک نکتهی حیاتی را نیز گوشزد میکرد: واپسرانی، با «سرکوب» (Suppression) فرق دارد. سرکوب، آگاهانه است: من میدانم که عصبانیام، اما تصمیم میگیرم آن را نشان ندهم. واپسرانی اما ناخودآگاه است: من حتی نمیدانم که عصبانیام. خشم در زیرزمین روان حضور دارد، اما من کاملا از آن بیخبرم، و تنها نشانههایش را، یک سردرد مزمن، یک رویای تکراری، یا خشمی که ناگهان بیدلیل فوران میکند، تجربه میکنم.
یونگ و بازاندیشی واپسرانی: آیا فقط «بدیها» واپس رانده میشوند؟
یونگ، در سالهای همکاری با فروید، مفهوم واپسرانی را پذیرفت و آن را در کار بالینی خود به کار بست. اما به تدریج، شکافی عمیق میان نگاه او و فروید پدیدار شد. سوال یونگ این بود: آیا فقط امیال «بد» و «ناخواسته» واپس رانده میشوند؟ یا روان، گاه چیزهای «خوب» و «درخشان» را نیز به زیرزمین میفرستد؟
پاسخ یونگ، انقلابی بود: ما نه تنها تاریکی، که نور خود را نیز واپس میرانیم. نه تنها هیولا، که قهرمان درون را نیز. نه تنها امیال جنسی و پرخاشگرانه، که استعدادها، خلاقیت، و نیروی حیات خود را نیز.
او این بخش واپسراندهی «طلایی» را در مفهوم «سایه» گنجاند. سایهی یونگی، برخلاف تصور رایج، فقط شامل صفات «منفی» نیست. سایه، هر آن چیزی است که ایگو نتوانسته یا نخواسته آن را در هویت آگاهانهی خود ادغام کند. برای کودکی که در خانوادهای سرکوبگر بزرگ شده، «شادی بیپروا» ممکن است واپس رانده شود. برای هنرمندی که آموخته «هنر به درد نمیخورد»، خلاقیتش به زیرزمین تبعید میشود. برای زنی که در فرهنگی مردسالار زیسته، قدرت و قاطعیتش واپس رانده میگردد.
بنابراین، واپسرانی در نگاه یونگ، فقط یک مکانیسم دفاعی در برابر امیال ممنوعه نیست، بلکه سازوکاری است که کلیت روان را قربانی انطباق اجتماعی میکند. ما برای آنکه «مقبول» باشیم، نه فقط حیوان درون، که گاه ایزد درون را نیز واپس میرانیم.
روانشناسی عقدهها: واپسرانی و تولد عقده
یکی از مهمترین نوآوریهای یونگ، پیوند دادن واپسرانی با مفهوم «عقده» (Complex) بود. یونگ از طریق آزمایش تداعی کلمات (Word Association Test) کشف کرد که در روان هر فرد، نقاطی وجود دارد که در آنها، واکنشهای عاطفی نامتناسب، تاخیر در پاسخ، یا فراموشی رخ میدهد. او این نقاط را «عقدههای دارای بار عاطفی» (Feeling-toned Complexes) نامید.
عقده، خوشهای از خاطرات، تصورات، و احساسات است که حول یک هستهی مرکزی (معمولا یک تجربهی تروماتیک یا یک تعارض واپسرانده) گرد آمدهاند. این عقده، مانند یک «شخصیت کوچک درون روان» عمل میکند: خودمختار است، انرژی خاص خود را دارد، و میتواند ایگو را تصاحب کند.
برای مثال، یک «عقدهی مادر» ممکن است حول خاطرات واپسراندهی طردشدگی در کودکی شکل گرفته باشد. این عقده، در زندگی بزرگسالی، ناگهان فعال میشود: وقتی شریک عاطفی لحظهای سرد برخورد میکند، فرد واکنشی کاملا نامتناسب نشان میدهد، گریه، خشم، یا وحشت رهاشدگی. این واکنش، در واقع، واکنش «کودک درون عقده» است، نه بزرگسال بالغ.
یونگ میگفت: «ما عقدههایمان را داریم، اما عقدهها نیز ما را دارند.» واپسرانی، سازوکاری است که عقدهها را میسازد و آنها را در زیرزمین ناخودآگاه زنده نگه میدارد.
چه چیزهایی واپس رانده میشوند؟
در نگاه یونگ، موارد زیر در میان محتواهای واپسرانده قرار میگیرند:
۱. خاطرات تروماتیک: تجربیاتی که برای ایگو بیش از حد دردناک بودهاند و بنابراین از حافظهی آگاهانه حذف شدهاند.
۲. احساسات «ممنوعه»: خشم، حسادت، نفرت، شهوت، و هر احساسی که در خانواده یا فرهنگ، «بد» یا «خطرناک» تلقی شده است.
۳. استعدادها و خلاقیت: تواناییهایی که به دلیل ترس از قضاوت، شکست، یا حسادت دیگران، هرگز اجازهی بروز نیافتهاند. (این همان «سایهی طلایی» است.)
۴. تجربیات معنوی و شهودی: در فرهنگی که علممحور و مادیگراست، تجربههای عرفانی، شهودی، و فراشخصی ممکن است واپس رانده شوند.
۵. کهنالگوهای سرکوبشده: در سطحی عمیقتر، یک فرهنگ یا یک دورهی تاریخی ممکن است برخی کهنالگوها را سرکوب کند. برای مثال، فرهنگ مدرن غربی، کهنالگوی «مرد شهودی» را تا حد زیادی واپس رانده است.
واپسرانی جمعی و روانشناسی فرهنگی
یکی از بسطهای نو یونگ، کاربرد مفهوم واپسرانی در سطح فرهنگ و جامعه بود. او معتقد بود که جوامع نیز مانند افراد، سایهای جمعی دارند: محتواهایی که فرهنگ غالب آنها را واپس رانده و انکار میکند.
برای مثال، فرهنگ مدرن غربی که بر عقلانیت، پیشرفت مادی، و فردگرایی تاکید دارد، ارزشهای متضاد را واپس میراند: ارتباط با طبیعت، معنویت غیرنهادینه، وابستگی متقابل، و خرد شهودی. این محتواهای واپسرانده ناپدید نمیشوند، آنها در رویاهای جمعی (هنر، اسطورههای مدرن، سینما)، روانرنجوریهای جمعی (مانند بحرانهای زیستمحیطی، اپیدمی تنهایی)، یا فورانهای ناگهانی (مانند جنبشهای ضدفرهنگی) بازمیگردند.
یونگ در کتاب «انسان مدرن در جستوجوی روح» نوشت که روانرنجوری انسان مدرن، تا حد زیادی محصول واپسرانی جنبهی معنوی و اسطورهای روان است.
نشانههای بازگشت واپسرانده: وقتی زندانی فرار میکند
محتواهای واپسرانده، هرگز به طور کامل نابود نمیشوند. آنها انرژی خود را حفظ میکنند و از راههای گوناگون به سطح بازمیگردند:
۱. رویاها: یونگ رویا را «جبران» موضع یکطرفهی خودآگاه میدانست. اگر شما خشم خود را واپس رانده باشید، رویاهایتان پر از فورانهای آتشفشانی، جنگ، یا حیوانات درنده خواهد بود.
۲. لغزشهای زبان و رفتار: آنچه فروید «لغزش فرویدی» مینامید، نشانهای از بازگشت واپسرانده است.
۳. فرافکنی: آنچه را در خود نمیتوانیم ببینیم، در دیگران میبینیم. مردی که لطافت خود را واپس رانده، دیگران را «ضعیف و احساساتی» میبیند.
۴. نشانههای بدنی: یونگ باور داشت که روان و بدن یک وحدت بنیادین دارند. واپسرانی عواطف میتواند به نشانههای جسمی بدل شود: سردردهای مزمن، مشکلات گوارشی، تنشهای عضلانی.
۵. تصرف توسط عقده: وقتی عقدهای که حول محتوای واپسرانده شکل گرفته فعال میشود، ایگو موقتا تصاحب میگردد. فرد ناگهان «از کوره در میرود»، بیآنکه واقعا بداند چرا.
راه یونگی به سوی یکپارچگی: نه تخلیه، که گفتوگو
اگر واپسرانی، قفل کردن بخشی از روان در زیرزمین است، درمان چیست؟ فروید، تخلیهی هیجانی (Abreaction) و «آگاه ساختن ناآگاه» را هدف میدانست: محتوای واپسرانده باید به خودآگاه آورده شود، باززیسته گردد، و تفسیر شود.
یونگ اما این را کافی نمیدانست. صرف «آگاه شدن» از محتوای واپسرانده، لزوما شفابخش نیست. زیرا محتوای واپسرانده، بهویژه آنچه به سایه تعلق دارد، فقط یک «اطلاعات فراموششده» نیست، یک شخصیت درونی است که نیاز به گفتوگو دارد.
برای یونگ، هدف، «بازگشت واپسرانده» به هر قیمتی نبود. فروید گاه با «تحلیل وحشیانه»، دفاعهای بیمار را میشکست و محتوای واپسرانده را به زور به آگاهی میآورد. یونگ این کار را خطرناک میدانست. او میگفت که ایگوی بیمار باید نخست تقویت شود، پیش از آنکه با محتواهای واپسرانده روبهرو گردد و مواجهه نیز نباید فقط «دیدن» باشد، بلکه باید از جنس «رابطه» باشد.
از این رو، یونگ روش «تخیل فعال» را ابداع کرد: گفتوگویی آگاهانه با شخصیتهای درونی، از جمله محتواهای واپسرانده. در این روش، فرد نه فقط «به یاد میآورد» که در کودکی طرد شده، بلکه «با کودک درونش ملاقات میکند»، با او حرف میزند، به درد دلش گوش میدهد، و او را در آغوش میکشد. این، صرفا «آگاهی» نیست، این «آشتی» است.
تمثیل یونگی: داستان باغبان و بذر فراموششده
یونگ در یکی از نوشتههایش تمثیلی لطیف برای واپسرانی میآورد که میتوان آن را چنین روایت کرد:
باغبانی بود که بذری در دست داشت. بذر، کوچک و سیاه بود و هیچ شباهتی به گلهای رنگین باغچه نداشت. باغبان با خود گفت: «این بذر، علف هرز است. باغچهی مرا زشت خواهد کرد.» پس آن را در جعبهای آهنی نهاد، درش را قفل کرد، و در تاریکترین گوشهی انباری پنهانش ساخت.
سالها گذشت. باغبان باغچهاش را آراسته نگه داشت، اما چیزی در اعماق وجودش گم شده بود. باغچه زیبا بود، اما عطری نداشت. گلها رنگ داشتند، اما زنده به نظر نمیرسیدند.
شبی، باغبان در خواب، گلی دید که هرگز در باغچهاش نروییده بود: گلی با گلبرگهای آبی شبتاب و عطری که روح را مست میکرد. صبح که بیدار شد، جای گل را در باغچه خالی دید و دانست که آن گل، همان بذر فراموششده است.
او به انباری رفت، قفل را شکست، و جعبه را گشود. بذر هنوز آنجا بود، اما دیگر یک بذر نبود. در تاریکی جعبه، ریشههایی پیچان و رنگپریده زده بود، و ساقهای نحیف و سفید که در جستوجوی نور، به دیوارههای جعبه پیچیده بود.
باغبان، بذر ریشهدوانده را با احتیاط از جعبه بیرون آورد و در قلب باغچه کاشت. و از آن روز، باغچه نه فقط زیبا، که زنده بود. عطر آن گل، تمام باغ را پر کرده بود.
سخن پایانی
واپسرانی، در نگاه یونگ، گناه روان و رفتاری ناشایست نیست، راهحلی است که روان کودک ما برای بقا یافته است. ما در کودکی، برای آنکه دوست داشته شویم، برای آنکه طرد نشویم، برای آنکه در دنیایی که اغلب فراتر از توان درک ما بود زنده بمانیم، بخشهایی از خود را در جعبههای آهنی نهادیم و کلیدشان را دور انداختیم. این یک «خطا» نبود، این یک «نجات موقت» بود.
اما اکنون، آن کودک بزرگ شده است. جعبهها هنوز در انباری روان هستند، و بذرها در تاریکی، ریشههای کور و پیچان زدهاند. وظیفهی ما در بزرگسالی، نه محکوم کردن آن کودک برای پنهان کردن بذرها، و نه شکستن خشونتآمیز جعبهها، بلکه بازگشتن به انباری با چراغی در دست است: با صبوری، با شفقت، و با این آگاهی که آنچه در جعبههاست، هیولا نیست، زندگی نازیستهی ماست.
و این، جوهر نگاه یونگ به واپسرانی است: واپسرانی، بخشی از سرنوشت ماست. اما بازپسگیری آنچه واپس راندهایم، بخشی از آزادی ماست. در پایان، روان کامل، روانی نیست که هرگز واپسرانی نکرده باشد، چنین روانی وجود ندارد، بلکه روانی است که شهامت بازگشت به انباری را یافته، و بذرهایش را، یکییکی، دوباره در خاک زندگی کاشته است.